Wikilala’ya 2021 Yılın Yenilikçi Girişimi Ödülü
İçerik Tablosu
1. Wikilala İçin Unutulmaz Bir Gün
30 Mart 2021, Wikilala'nın yolculuğundaki en önemli kilometre taşlarından biri olarak hafızamızdaki yerini koruyor.
Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi'nde gerçekleştirilen 57. Kütüphane Haftası Açılış ve Ödül Töreni kapsamında Wikilala, **“Yılın Yenilikçi Girişimi Ödülü”**ne layık görüldü.
“Çağları Aşan Söz” temasıyla gerçekleştirilen program; kütüphanelerin, yayıncılığın, bilgiye erişimin ve dijital dönüşümün geleceğini aynı çatı altında buluşturuyordu.
Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından verilen ödülün Wikilala'ya takdim edilmesi ise bizim için yalnızca bir başarı belgesi değildi. Henüz yolculuğumuzun başında, Osmanlı Türkçesiyle üretilmiş büyük bir kültürel mirası dijital çağın araştırma yöntemleriyle yeniden erişilebilir kılma düşüncemizin karşılık bulduğunu gösteren önemli bir işaretti.
“Wikilala, Yılın Yenilikçi Girişimi Ödülü'ne layık görüldü.”
— 57. Kütüphane Haftası, 30 Mart 20212. Ödüle Giden Yol: Milyonlarca Sayfayı Aranabilir Hâle Getirmek
Wikilala'yı geliştirirken çıkış noktamız oldukça basit görünen fakat çözümü son derece güç bir soruydu:
Yüzlerce yıllık Osmanlı matbuatının içerisinde aradığımız bilgiye neden bugünün arama teknolojileriyle ulaşamıyoruz?
Bir araştırmacı, Osmanlı döneminde yayımlanmış bir gazetenin belirli bir sayısında ne yazdığını okuyabiliyordu. Bir kitabın veya derginin dijital görüntüsüne ulaşabiliyordu. Ancak yüzlerce gazete, dergi ve kitabın içerisinde belirli bir kişi, kavram, olay veya konu hakkında geçen bütün kayıtları aynı anda aramak bambaşka bir problemdi.
Geleneksel yöntemde araştırmacının ilgili yayınları tek tek bulması, sayıları incelemesi ve kimi zaman binlerce sayfayı satır satır taraması gerekiyordu.
Wikilala ile değiştirmek istediğimiz şey tam olarak buydu.
2021 yılına gelindiğinde Osmanlı döneminde basılmış gazete, dergi ve kitaplardan oluşan yaklaşık 2 milyon sayfalık bir dijital koleksiyon üzerinde çalışıyor; bu materyalleri yalnızca görüntülenebilir değil, metin içerisinde aranabilir hâle getiriyorduk.
Üstelik araştırmacının aradığı ifadeyi mutlaka Arap harfleriyle yazması gerekmiyordu. Wikilala'nın geliştirdiği yapı sayesinde Osmanlı Türkçesi kaynaklar içerisinde Latin harfleri kullanılarak da arama yapılabiliyordu.
Bir araştırmacının örneğin Osmanlı dönemindeki “Türkiye-Amerika ilişkileri” üzerine çalışabilmesi için ilgili gazeteleri, dergileri ve kitapları tespit etmesi; ardından yüzlerce sayı ve binlerce sayfayı tek tek incelemesi gerekiyordu.
Araştırmacı ilgili anahtar kelimeleri arama kutusuna yazarak bu ifadelerin geçtiği gazete, dergi ve kitaplara ulaşabiliyor; kelimenin hangi yayın, sayı ve sayfada geçtiğini doğrudan görüntüleyebiliyordu.
Yılın Yenilikçi Girişimi Ödülü
Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi'nde gerçekleştirilen 57. Kütüphane Haftası Açılış ve Ödül Töreni kapsamında Wikilala'ya verilen “Yılın Yenilikçi Girişimi Ödülü”, projenin ilk dönemindeki en önemli kilometre taşlarından biri oldu.
3. Geçmişi Korumaktan Daha Fazlası: Geçmişi Aranabilir Kılmak
Dijitalleştirme çoğu zaman tarihî bir belgenin taranarak bilgisayar ortamına aktarılması şeklinde düşünülüyor.
Oysa bir belgenin görüntüsünün dijital ortamda bulunması ile o belgenin içerdiği bilginin araştırılabilir hâle gelmesi arasında büyük bir fark var.
Wikilala'yı geliştirirken bu ayrımı projenin merkezine yerleştirdik.
Amacımız yalnızca Osmanlı döneminde yayımlanmış gazeteleri, dergileri, kitapları ve belgeleri dijital ortamda korumak değil; bu kaynakların içinde bulunan milyonlarca kelimeyi araştırmacının erişebileceği bir bilgi ağına dönüştürmekti.
Bu nedenle OCR teknolojileri, metin tanıma, kataloglama ve arama altyapısı Wikilala'nın kuruluşundan itibaren birbirini tamamlayan parçalar olarak ele alındı.
Araştırmacının bir kelimeyi aradığında yalnızca ilgili eseri değil, kelimenin geçtiği sayfayı ve satırı görebilmesi hedeflendi.
Bu yaklaşım, geleneksel dijital kütüphane anlayışının bir adım ötesine geçiyordu: Dijital koleksiyon artık yalnızca bakılan bir arşiv değil, sorgulanabilen bir araştırma kaynağına dönüşüyordu.
Wikilala'nın 2021'deki temel yeniliklerinden biri, Osmanlı Türkçesi kaynakların yalnızca dijital görüntülerini sunmak yerine bu kaynakların içinde Latin ve Arap harfleriyle arama yapılabilmesini mümkün kılmasıydı.
Böylece tarihî bir kavramın, kişinin veya olayın yüz binlerce sayfa içerisindeki izlerini araştırmak için kaynakları tek tek okumak yerine dijital arama teknolojilerinden yararlanmak mümkün hâle geldi.
4. 57. Kütüphane Haftası ve “Çağları Aşan Söz”
Wikilala'nın ödüle layık görüldüğü 57. Kütüphane Haftası'nın temasının “Çağları Aşan Söz” olması bizim açımızdan ayrıca anlamlıydı.
Çünkü Wikilala'nın temel fikri de geçmişte yazıya dökülmüş sözün, aradan yüzlerce yıl geçtikten sonra yeni teknolojiler aracılığıyla tekrar keşfedilebilmesine dayanıyordu.
Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi'nde gerçekleştirilen törende kütüphanelerin yalnızca kitapların muhafaza edildiği yapılar değil; bilgi üretiminin, araştırmanın, dijital erişimin ve yenilikçi hizmetlerin merkezleri olması gerektiği üzerinde duruldu.
Programda bilgi üretimi ve inovasyonun kalkınmanın önemli unsurlarından biri olduğu vurgulanırken, kütüphanelerin dijital kaynaklara erişim, e-kitap ve yeni öğrenme imkânlarıyla hayatın merkezinde yer alması hedefi dile getirildi.
Wikilala'nın aynı programda Yılın Yenilikçi Girişimi olarak ödüllendirilmesi, tarihî kaynaklarla yeni teknolojileri bir araya getiren yaklaşımımız açısından ayrıca anlam taşıyordu.
2021'de Wikilala'nın Ortaya Koyduğu Temel Yaklaşım
- Kültürel mirası dijital ortamda korumak: Osmanlı dönemine ait basılı kaynakların dijital kopyalarını gelecek nesillere aktarmak.
- Kaynakları aranabilir hâle getirmek: Dijital görüntünün ötesine geçerek metin içerisinde arama yapılmasını sağlamak.
- Latin harfleriyle erişimi kolaylaştırmak: Osmanlı Türkçesi materyallerde günümüz araştırmacısının daha kolay sorgulama yapabilmesine imkân vermek.
- Dağınık kaynakları bir araya getirmek: Gazete, dergi, kitap ve belgeleri ortak bir dijital araştırma platformunda buluşturmak.
- Araştırma süresini azaltmak: Binlerce sayfanın manuel olarak taranmasını gerektiren araştırmaları saniyeler içerisinde gerçekleştirilebilen sorgulara dönüştürmek.
| Geleneksel Yaklaşım | Wikilala Yaklaşımı | Araştırmacıya Katkısı |
|---|---|---|
| Kaynakların tek tek incelenmesi | Koleksiyonlar arasında bütünleşik arama | Araştırma süresinin önemli ölçüde kısalması |
| Yalnızca sayfa görüntüsü | OCR destekli aranabilir içerik | Metin içerisindeki bilgiye doğrudan erişim |
| Arap harflerini bilme gereksinimi | Latin ve Arap harfleriyle arama | Daha geniş araştırmacı kitlesi |
| Birbirinden bağımsız koleksiyonlar | Tek araştırma ortamında birleştirme | Kaynak keşfinin kolaylaşması |
| Sayfa sayfa tarama | Kelime ve kavram odaklı sorgulama | Yeni araştırma sorularının mümkün hâle gelmesi |
5. Bir Ödülden Daha Fazlası: Wikilala Yolculuğunun İlk Büyük Kilometre Taşı
Yılın Yenilikçi Girişimi Ödülü'nü aldığımız dönem, Wikilala'nın henüz oldukça genç olduğu bir dönemdi.
Projenin kamuoyuyla buluşmasının üzerinden çok kısa bir süre geçmişken böylesine önemli bir ödüle layık görülmek, üzerinde çalıştığımız problemin yalnızca bizim gördüğümüz bir ihtiyaç olmadığını gösterdi.
Osmanlı Türkçesiyle üretilmiş yüzlerce yıllık matbuat; tarih, edebiyat, siyaset, sosyoloji, iktisat, hukuk, kültür, sanat ve gündelik hayat üzerine bugün hâlâ keşfedilmeyi bekleyen devasa bir bilgi birikimi barındırıyor.
Wikilala'nın görevi bu birikimi yalnızca korumak değil, yeniden araştırmanın parçası hâline getirmek.
2021 yılında yaklaşık 2 milyon sayfayla çıktığımız bu yolculukta temel düşüncemiz değişmedi: Araştırmacının geçmişe ulaşabilmesi için teknolojinin mümkün olan bütün imkânlarından yararlanmak.
Bugün geliştirdiğimiz yeni arama teknolojileri, yapay zekâ destekli metin işleme yöntemleri ve semantik araştırma altyapıları da aslında 2021 yılında ödüllendirilen aynı düşüncenin devamı.
Geçmişten Geleceğe Wikilala
30 Mart 2021'de Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi'nde aldığımız Yılın Yenilikçi Girişimi Ödülü, bizim için tamamlanmış bir projenin ödülü değil; henüz başında olduğumuz uzun bir yolculuğun önemli bir kilometre taşıydı.
O gün milyonlarca tarihî sayfayı aranabilir hâle getirmeye çalışıyorduk.
Bugün ise aynı külliyatın yalnızca kelimelerle değil; kişiler, olaylar, dönemler, kavramlar ve araştırma soruları üzerinden keşfedilebildiği çok daha gelişmiş bir dijital araştırma ortamı için çalışıyoruz.
Teknoloji değişiyor, araştırma yöntemleri gelişiyor; fakat Wikilala'nın temel amacı aynı kalıyor:
Geçmişin bilgisini bugünün araştırmacısıyla, bugünün teknolojileri aracılığıyla buluşturmak.
Bu ödülü Wikilala'nın gelişimine katkı sağlayan çalışma arkadaşlarımızla, araştırmacılarımızla, kütüphanecilerimizle ve tarihî mirasımızın dijital dünyada yaşamasına değer veren bütün kullanıcılarımızla paylaşmaya devam ediyoruz.